Archive for સપ્ટેમ્બર 19, 2010

માનવ તંદુરસ્તી (૧૭)…”ઈમ્યુન સીસ્ટમ” (Immune System)

 

Immune system structures
 
Immunology : Smear of peripheral blood - as seen under microscope Stock Photo
 
 

Lymphatic System

 

 

 
 

માનવ તંદુરસ્તી (૧૭)…”ઈમ્યુન સીસ્ટમ” (Immune System)

આજની પોસ્ટ એટલે “ઈમ્યુનોલોજી” (Immunology)યાને માનવ દેહની “ઈમ્યુન સીસ્ટમ” (Immune System) વિષે ચર્ચા !
 
“ઈમ્યુન સીસ્ટમ” એટલે માનવીના દેહના રક્ષણ માટે જે વ્યવસ્થા થઈ છે તેનું જ્ઞાન.
 
માનવ શરીરના રક્ષણ માટે કુદરતે એવી વ્યવસ્થા કરી છે કે માનવ શરીરના “સેલ્સ”(Cells)પોતાના “સેલ્સ”ને પુરી રીતે ઓળખે …અને બહારથી જંતુ કે પ્રદાર્થ  શરીરમાં પ્રવેશ કરે ત્યારે એની સાથે સામનો કરી, શરીરનું રક્ષણ કરે ….આ જ  શક્તિનું નામ “ઈમ્યુન સીસ્ટમ” !…..આ પ્રમાણે શક્ય કરવા માટે શરીરમાં અનેક ફાળો આપે છે ….”ઓરન”(Organ)થી નાના “સેલ્સ” (Cells).
તો, હવે આપણે આ સીસ્ટમમાં ફાળો આપતા સર્વને વધુ જાણીએ …>>>
 
કોણ કોણ ભાગ લેય છે ?
 
(૧)…”થાઈમસ ગ્લાન્ડ” (Thymus Gland)
(2)…”સ્પ્લીન” (Spleen)
(3)…”લીમ્ફ સીસ્ટમ”(Lymph System)
(૪)…”વાઈટ બ્લડ સેલ્સ”(White Blood Cells)
(૫)…”એન્ટીબોડીઝ”( Antibodies)
(૬)…”કોમ્પ્લીમેન્ટ સીસ્ટમ”( Complement System)
(૭)…”હોર્મોન્સ”(Hormones)
(૮)…”બોન મેરો”(Bone Marrow)
 
હવે, આપણે વિગતે આ સર્વના વિષે જાણીએ !….સમજવા, જરા પ્રગટ કરેલા પિકચરો /ડાયાગ્રામો નિહાળો !
 
(૧)…”થાઈમસ ગ્લાન્ડ”(Thymus Gland) 
 
આ ગ્લાન્ડ શરીરના છાતીના ભાગમાં, અંદરથી છે.અહી “ટી સેલ્સ” (T Cells)  બને છે….જ્યારે બાળક જન્મે ત્યારે બાળ શરીરના રક્ષણ માટે આ “સેલ્સ”ની ખાસ જરૂર પડે છે….જ્યારે માનવી “એડલ્ટ” (Adult) થાય ત્યારે આ થાઈમસ ગ્લાન્ડની જરૂરત ઓછી થઈ જાય છે …અને એથી જ્યારે કોઈ કારણોસર આ ગ્લાન્સને સર્જરી કરી શરીર બહાર કરવામાં આવે ત્યારે કાંઈ વાંધો પડતો નથી, અને માનવી એના શરીરનું રક્ષણ બરાબર કરી શકે છે.
 
(૨)…”સ્પ્લીન” (Spleen)
 
આ માનવ શરીરના પેટના ભાગમાં અંદરથી છે.  ઉપરના ભાગે જમણી બાજુએ “લીવર” (Liver), અને ડાબી બાજુએ “સ્પ્લીન” (Spleen) 
અહી લોહીનું ભ્રમણ ખુબ જ છે….જે પ્રમાણે અહી લોહી ફરે છે તે થકી લોહીમાં જે કાંઈ “ફોરેઈન સેલ્સ” (Foreign Cells) કે જુના પોતાના “રેડ સેલ્સ” (Red Cells) ને છુટા કરે છે અને આ પ્રમાણે લોહી શુધ્ધ થાય છે….આ શરીરના રક્ષણ માટે એક અગત્યનું કાર્ય છે !….કોઈવાર, આ “સ્પ્લીન”ને સર્જરી કરી શરીર બહાર કાઢવાની જરૂરત પડે ત્યારે એ શક્ય છે…શરીરનું રક્ષણ ચાલુ રહે પણ ત્યારે માનવ શરીર જતુંઓ સામે જોઈએ તેવું રક્ષણ ના કરી શકે !
 
(૩)…”લીમ્ફ સીસ્ટમ” (Lymph System )
 
માનવ શરીરમાં અનેક નાના ગ્લાન્ડો છે …એ છે “લીમ્ફ ગ્લાલ્ડ્સ” (Lymph Glands ) આ બધા આખા શરીરમાં છે, અને એક બીજા સાથે “લીમ્ફાટીક ચેનલ્સ” (Lymphatic Channels ) દ્વારા જોડાયેલા છે. આ લીમ્ફાટીક્સમાં પ્રવાહી તત્વ ફરે છે, અને એનું નામ છે “લીમ્ફ” (Lymph ). લોહીમાં ફરતા “સેલ્સ” વગરનું પ્રવાહી તત્વ જેને “સીરમ” (Serum ) કહેવામાં આવે તે નાની નાની “બ્લડ કેપીલરીસ” (Blood Capillaries  )માંથી બહાર આવી “લીમ્ફ” રૂપે ફરે છે …જેમાં પાણી અને શરીરની જરૂરીઆતના “ન્યુટ્રીઅન્ટસ” (Nutrients  )હોય છે.
આ “લીમ્ફ” જુદા જુદા ભાગે “લીમ્ફ ગ્લાન્ડ”(Lymph Gland )માંથી પસાર થાય છે.દરેક ગ્લાન્ડ એક “ફીલટર” (Filter ) તરીકે કાર્ય કરે છે. અહીથી પસાર થતા “લીમ્ફ”માંથી જરૂરત ના હોય તેવું “વેઈસ્ટ” (Waste  ) ત્યાં જ અટકી જાય, અને શુધ્ધ પ્રવાહી શરીરના જુદા જુદા ભાગોના “સેલ્સ” (Cells  ) ને મળી શકે છે.
 
(૪)…”વાઈટ બ્લડ સેલ્સ” (White Blood Cells) 
 
આ સેલ્સ  શરીરના રક્ષણ માટે અગત્યનું કાર્ય કરે છે. અનેક નામના આ સેલ્સ છે…જુદા જુદા કાર્યો કરે અને એમના આકાર/દેખાવ પ્રમાણે નામો છે …આ બધાના નામો જાણીએ. વિગતે એમના કાર્યો વિષે કહેવું એ શક્ય નથી.
>>>”ગ્રેન્યુલોસાઈટ્સ” (Granulocytes )…આ સેલ્સમાં જુદા જુદા “ગ્રન્યુઅલ્સ” ના કારણે નામો છે (૧) “ન્યુટ્રોફીલ્સ” (Neurophils ) (૨) “એઓસીનોફીલ્સ”(Eosinophils ) (૩) “બેસોફીલ્સ” (Basophils  )..વધારે સંખ્યામાં છે “ન્યુટ્રોફીલ્સ” અને ઘણીવાર આ રક્ષણ માટે પ્રથમ હોય છે …એલરજીમાં “એઓસીનોફીલ્સ”નો ફાળો હોય છે. બધા જ ‘વાઈટ સેલ્સ”ને નિહાળતા આ સેલ્સની સંખ્યા ૬૦% હશે.
 
>>>”લીમ્ફોસાઈટ્સ” (Lymphocytes )
 
આ સેલ્સની સંખ્યા ૩૦-૪૦% હશે. આ સેલ્સ અગત્યનું કાર્ય કરે છે…આ સેલ્સ દ્વારા જુદી જુદી “એન્ટીબોડીઝ” (Antibodies  ) બની શકે છે…શરીરના રક્ષણ માટે પાછળની રક્ષા (Delayed Immunity  )માટે આ સેલ્સ અગત્યના છે….જુદા જુદા નામો આપવામાં આવ્યા છે …”ટી સેલ્સ” (T Cells  ) અને આમાં પણ કાર્ય પ્રમાણે “હેલ્પર સેલ્સ” (Helper Cells  ) કે “કીલર સેલ્સ” (Killer Cells  )….”ટી સેલ્સ” સિવાય છે “બી સેલ્સ” (B Cells  ) અને આ સેલ્સ “એન્ટીબોડીઝ” (Antibodies ) બનાવવા મદદરૂપ થાય છે.
>>>>”મોનોસાઈટ્સ” (Monocytes  )
 
આ સેલ્સની સંખ્યા હશે ૭% .જ્યારે કોઈ જતું શરીરમા પ્રવેશ કરે ત્યારે એકવાર પ્રથમ પ્રહાર થયા બાદ, આ “વેઈસ્ટ” (  )ને બહાર લઈ જવાના કાર્ય માટે મદદરૂપ થાય છે …આ સેલ્સની સાઈઝ બીજા સેલ્સ કરતા જરા મોટી અને આ સેલ્સ પણ બીજા બ્લડ સેલ્સ બોન મેરો ના “સ્ટેમ સેલ્સ” (Stem Cells  )માંથી બને છે.
 
(૫)…”એન્ટીબોડીઝ” (Antobodies  )
 
>>>>આ વિષે ઉલ્લેખ “વાઈટ બ્લડ સેલ્સ”માં થઈ ગયો છે…..શરીર પાંચ ( ૫) જાતની “એન્ટીબોડીઝ” બનાવે છે એઓના નામો આલફાબેટના અક્ષરો સાથે જોડેલા છે  અને નામો છે …..(૧) “આઈજી એ” (Ig A ) ..(૨) “આઈજી  ડી ” (Ig D ).. (૩) “આઈજી  ઈ ” (Ig E  ) ..(૪) “આઈજી જી ” (Ig G ) ..(૫) “આઈજી  એમ ” (Ig M  ). જુદા જુદા નામે દરેકનો ફાળો જુદો જુદો છે. અહી વિગતે કહવું શક્ય નથી
 
(૬)… “કોમપ્લીમેન્ટ સીસ્ટમ” ( )
 
“એન્ટીબોડીઝ” જુદી જુદી જાતના “પ્રોટીન” (Protein ) પ્રદાર્થોની બનેલી હોય છે..એની સાથે, લોહીમાં “કોમપ્લીમેન્ટ”નામના પ્રોટીન  ફરે છે , જે “લીવર”માં બને છે. આ પ્રદાર્થો “એન્ટીબોડીઝ” સાથે મળીને કામ કરતા, એની અસર લાવે છે, અને શરીર રક્ષણ થઈ શકે છે.
 
(૭)…”હોરમોન્સ” (Hormones )
 
જુદી જુદી જાતના તત્વો જે શરીરના રક્ષણ માટે કાર્ય કરે તેને “લીમ્ફોકાઈનીન્સ” (Lyphokinines ) કહેવાય છે.
 
(૮)…”બોન મેરો ” (Bone Marrow )
 
ઉપર (૧) થી (૭) તત્વો એકબીજા સાથે હળીમળીને રક્ષણરૂપી શક્તિ લાવે છે…ફક્ત એક મહાન એવું કહી ના શકાય.
તો, “બોન મેરો”નું મહત્વ શું ?
હાડકાઓની અંદરના ભાગમાં ( ખાસ કરીને લાંબા હાડકાઓ) જે પોલી જગ્યા હોય તેમાં ચરબીરૂપે જે પ્રદાર્થ હોય તેને “મેરો” કહેવામાં આવે છે. અહી લોહીના “રેડ સેલ્સ” (Red Cells) તેમજ “વાઈટ સેલ્સ” (White Blood Cells ) અને “પ્લેઈટલેટ્સ” (Platelets ) બને છે.આ બધા જ ત્યાંના “સ્ટેમ સેલ્સ” (Stem Cells) માંથી એક આકારરૂપી સ્વરૂપ લઈ ધીરે ધીરે ત્રણ જાતના સેલ્સ બની લોહીમાં પ્રવેશ કરે છે….આથી શરીરના રક્ષણ માટે અગત્યનો ફાળો આપે છે !….આ મેરોમાં “ડેન્ડ્રીટીક સેલ્સ” (Dendritic Cells ) પણ બને છે જે “લીમ્ફ” માં વધારે પ્રમાણમાં હોય છે ….આ “ડેન્ડ્રીટીક સેલ્સ” શરીરના રક્ષણ માટે અગત્યના છે.
 

શરીરનું રક્ષણ કેવી રીતે શક્ય ?

ઉપર વર્ણન કર્યું તે પ્રમાણે અનેક ભાગ ભજવનારાઓનો ફાળો હોય ત્યારે જ આ “રક્ષણ” શક્ય હોય !
 
ચાલો, દાખલારૂપે  એક જાતના જતુંઓ યાને “બેક્ટરીઆ” (Bacteria )હવામાં છે. જ્યાં સુધી એ શરીર બહાર ત્યાં સુધી કાંઈ વાંધો નહી…પણ જો આપણી ચામડીમાં કાપ હોય તો એ ચામડીના નીચે જઈ શકે….ત્યાંથી એ શરીર અંદર પ્રવેશ કરવા માટે પ્રયત્નો કરે…એવા સમયે, ફરતા “ડેન્ડ્રીટીક સેલ્સ” સાથે ફરતા “બી સેલ્સ”ને મેસેજ આપતા, “બી સેલ્સ” “એન્ટીબોડીઝ” બનાવે…..આ “એન્ટીબોડીઝ” બેક્ટેરીઆના પ્રોટીન યાને “એનટીજન” (Antigen ) સાથે જોડાય એને “ન્યુટરલાઈઝ” (Neutralize ) કરે …..આટલું થતા, શરીરમાં ફરતા “મેક્રોફેઈજીસ” (Macrophages ) કે “વાઈટ સેલ્સ” (White Cells ) ત્યાં આવી આ ઝેરી પ્રદાર્થની ફરતે જઈ એને ઘેરી લેય…આ જે કંઈ થાય તેને “ફેગોસાયટોસીસ ” (Phagocytosis ) કહેવામાં આવે છે ….આ બધુ વર્ણન કર્યું  તેમાં “કોમપ્લેમેન્ટ સીસ્ટમ” (Complement System ) પણ એનો ફાળો આપે કે જેથી “એન્ટીબોડીઝ” અનું કાર્ય બરાબર કરી શકે …..આ પ્રમાણે, મરણ પામેલા બેક્ટેરીઆ અંતે લીમ્ફાટીક્સ અને સ્પીલીન (Lymphatics & Spleen  ) દ્વારા શરીર બહાર.
ઉપરના આ વર્ણન દ્વારા માનવ દેહ ના રક્ષણ વિષે થોડી સમજ પડી જ હશે એવી આશા !
ઉપરના વર્ણનમાં અનેક બીજા ભાગ ભજવનારા વિષે ઉલ્લેખ કર્યો નથી. પણ…તમે જો આટલું “બેઝીક્સ” (Basics ) જાણશો તો શરીરના રોગો વિષે પણ તમારી સમજ વધશે જ ! 
હવે, આ પોસ્ટ પછી એક નવી પોસ્ટ હશે તે વાંચવા જરૂર પધારશો !
 
ડો. ચંદ્રવદન મિસ્ત્રી
 
Human Immune System..
 
Today’s Post is about the “Human Immune System”.It is only the Basic Understanding of this complex system. It is because of this intact system that the Humans can protect against the Germs from the outside and also against the tumor cells  and also other antigenic materials from the outside such as dust & other particles.
The important players in this are (1) Thymus Gland (esp. in the Childhood) (2) Spleen  (3) Lymph Glands & the Lymphatic System (4) White Blood Cells…different types of with some specific functions (5) Bone Marrow which gives the Stem Cells from which the Mature Cells needed for the immunity are put into the Circulation. Along with these, the body has the asssistnce in this process with Antibodies formation, Complement System activation and the specific Hormonal substances called “Lymphokinines”.
In this Post in the Gujarati Section an attempt is made to explain the chain reaction as the Germ or the “Foreign Body” crosses the protective barrier (Eg Skin) and enters the Human Body. In that, all the players are involved.
This is a very complex system & there are more & more new discoveries which are enriching our understanding of this System.
I hope this brief information will enhance your understanding of this wonderful Human Body !
I hope you like this Post. Your comment for this Post will be appreciated !
 
Dr, Chandravadan Mistry.

સપ્ટેમ્બર 19, 2010 at 1:59 પી એમ(pm) 15 comments


Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 178 other followers

તાજેતરની પોસ્ટ્સ

Top Rated

શ્રેણીઓ

અમી નજર ભરેલી મુલાકાત બદલ આભાર..ફરીથી પધારજો

Locations of visitors to this page <input type="button" value="Type Gujarati" onclick="win = window.open('','Comment', 'toolbar=0,menubar=0,location=0,width=550,height=550'); win.document.write(' var id='TEXTAREAID';'); win.focus();">

Blog Stats

  • 340,302 hits

Disclimer

સંગ્રહ

સપ્ટેમ્બર 2010
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« ઓગસ્ટ   ઓક્ટોબર »
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930